Veel mensen ervaren structurele onrust of stress doordat ze iedereen tevreden willen houden, zichzelf niet helemaal durven te zijn of heftig reageren op kritiek. Ze zoeken vaak rust in klassieke zelfzorg, zoals een bad of massage. Of, al een stapje dieper: ze werken aan de patronen die ze bij zichzelf opmerken, zoals perfectionisme en pleasegedrag. Maar hoewel dat soms helpt, is het vaak effectiever om de dieperliggende oorzaak van die onrust aan te pakken. Vaak is dat afwijzingsgevoeligheid (Rejection Sensitivity). Lees hier hoe dat zit en wat je eraan doet.
Het begon me steeds meer op te vallen.
Het dieperliggende patroon. De modderige valkuil verstopt onder tig takjes en blaadjes en een dikke duizendpoot hier en daar.
Laat ik bij het begin beginnen. ‘Meer rust’. Die naam gaf ik ooit aan mijn coachtraject voor mensen die, nou ja, meer rust in zichzelf willen ervaren. Mensen met doelen zoals:
Meer…
… behulpzame gedachten hebben.
… bij jezelf blijven.
… loslaten wat er is gebeurd.
… tevredenheid over jezelf en situaties ervaren.
… je eigen grenzen voelen en aangeven.
En minder…
… frustratie voelen richting jezelf of anderen.
… je een slechte [ouder / kind / collega / enz.] voelen.
… schaamte voelen om gemaakte ‘fouten’.
… piekeren over wat er kan gebeuren.
… stress hebben over of je het wel goed doet.
… hard zijn voor jezelf.
Beter worden in je coping: geen slim idee
Als ik deze mensen vroeg wat ze dachten dat nodig was om die doelen te bereiken, gaven ze vaak antwoorden zoals: beter leren communiceren met mijn (botte) leidinggevende. Of: meer zelfdiscipline krijgen om voor mezelf op te komen. Of: mijn werk beter inplannen.
Niet per se onzinnige antwoorden. Maar is dit de kern van het probleem? Dat je niet kunt communiceren? Moet je ‘gewoon’ vaker voor jezelf opkomen? Ligt het allemaal aan je planningsvaardigheden?
Meestal niet. Stel, je denkt dat beter communiceren jouw oplossing is om meer rust en tevredenheid te voelen. Dan is de kans groot dat dit een copingmechanisme is: het gedrag waarvan je hebt geleerd dat het je helpt overleven (in brede zin).
‘Als ik maar perfect communiceer, begrijpt de ander mij helemaal én begrijp ik precies wat er van mij verwacht wordt, zodat ik aan de verwachtingen kan voldoen.’ Oftewel: dan krijg ik rust.
Maar dat helpt je vaak niet wezenlijk vooruit. Want het onderliggende probleem is niet aangepakt. Sterker nog, waarschijnlijk kún je al prima communiceren. Het is namelijk jouw go-to oplossing, dus je hebt er flink mee geoefend.
Dus wat doe je als je tot in den treure oefent met communiceren, zelfdiscipline of beter plannen? Dan leg je misschien alleen maar meer takjes en blaadjes op die modderige kuil eronder…
Want waar een copingmechanisme is, schuilt vaak een dieperliggende pijn die je probeert te vermijden met dat gedrag. En dit is de pijn die ik steeds duidelijker zag bij mijn meer-rust-cliënten:
De pijn van afwijzingsgevoeligheid (Rejection Sensitivity).
Wat is afwijzingsgevoeligheid?
Bij afwijzingsgevoeligheid geloof je op een diep level dat je niet oké bent. Om dit minderwaardigheidsgevoel niet te voelen, ga je (onbewust) hard werken om bevestiging, erkenning en begrip te krijgen van anderen — en om oordeel en afwijzing te voorkomen.
Het gevolg? Je raakt verstrikt in een web van aanpassen, pleasen, presteren, vermijden, altijd sterk zijn, controle uitoefenen, perfectionisme, enzovoorts. In dit web verlies je je authentieke zelf. Inclusief je behoeften, verlangens en kwaliteiten.
Intussen raak je steeds onrustiger. Bijvoorbeeld omdat je telkens moet aftasten wat een ander verwacht, zodat je het goed kunt doen. Of omdat je steeds peilt of die jou aardig vindt.
Vervolgens raak je gefrustreerd. Omdat je wéér niet voor jezelf bent opgekomen, bijvoorbeeld. Of je wordt boos op de ander, omdat die jou niet begrijpt of aanvoelt.
Het volgende moment schaam je je juist. Omdat je boos geworden bent — foei, niet netjes! Of omdat je het ‘altijd verprutst’ of een ‘mislukkeling’ bent.
En dan, opnieuw, de onrust. Het gepieker. Hoe doe ik het de volgende keer wél goed? Hoe voorkom ik teleurstelling bij de ander? Of, als je je bewust bent geworden van het patroon: hoe doorbreek ik dit in hemelsnaam?!
Hallo, vicieuze cirkel. Herkenbaar? Je bent niet de enige. Welkom in het land van afwijzingsgevoeligheid.
(Ook in de wetenschap komt steeds meer aandacht voor Rejection Sensitivity. Lees bijvoorbeeld deze conceptanalyse.)
De angst voor afwijzing: leven in een illusie
Kortom, je bouwt een luchtkasteel van moeten presteren en altijd maar aardig zijn, op een schrale bodem van minderwaardigheid, de vlag halfstok, je energie weglekkend in de aarde.
En je weet wat er gebeurt met luchtkastelen.
Poef.
Au.
Want vroeg of laat krijg je, ondanks je inspanningen, toch het gevoel dat je er niet bij hoort en niet aardig gevonden wordt. Of dat je het niet goed hebt gedaan en faalt.
Of dat nu waar is of niet.
Want de waarheid telt niet bij afwijzingsgevoeligheid. Het gaat om je perceptie. Je dénkt dat je iets fout hebt gedaan. Je hebt het gevóél dat iemand je niet mag. Vaak klopt dit niet eens.
En al zou het kloppen, dan zegt het nog steeds niets over wat jij in essentie bent: goed, waardig, oké.
Maar ja. Daar gelooft jouw lichaam niets van. Dat trekt doodleuk aan iedere alarmbel die het kan vinden.
Dag, rust. Welkom, stress en negatieve gedachten.
HSP en afwijzingsgevoeligheid
Ben je intelligent en (hoog)gevoelig? Dan is de kans groter dat je met afwijzingsgevoeligheid worstelt. Omdat je bijvoorbeeld zo sterk aanvoelt wat anderen willen, voelen en verwachten. En omdat je informatie dieper verwerkt, waardoor positieve én negatieve ervaringen harder binnenkomen. Of omdat je je zo vaak anders of onbegrepen hebt gevoeld, en dus vaker afwijzing hebt ervaren. Ik krijg dan ook veel (HSS)-HSP’ers* in mijn praktijk.
* HSS-HSP = iemand die hoogsensitief is én graag uitdagingen aangaat, nieuwe dingen leert, voluit wil leven. Een unieke combinatie van talenten en kwaliteiten, die ook een spanningsveld met zich meebrengt: het voelt soms alsof je leeft met je voet op het gaspedaal en de rem tegelijk.
(Lees ook eens dit artikel van Saskia Klaaysen over HSS-HSP. Bij haar volgde ik mijn opleiding over afwijzingsgevoeligheid (Rejection Sensitivity).
Hoe kom je van afwijzingsgevoeligheid af?
Goed, nu weet je in grote lijnen wat afwijzingsgevoeligheid is. En juist dát moet je doorbreken, wil je wezenlijk meer rust in jezelf gaan ervaren. Een extra bad of een nieuwe planningstool gaan dit patroon niet structureel oplossen. Ook aan je copinggedrag sleutelen, bijvoorbeeld door fouten niet meer als negatief te gaan zien, lost het diepere probleem niet per se op. Immers, je kunt dan nog altijd op een diep level in je minderwaardigheid geloven.
Hoe kom je dan wél van afwijzingsgevoeligheid af? Ik wil in dit artikel niet naar kant-en-klare tips racen. Ik wil je liever prikkelen om allereerst anders te kíjken naar jezelf en naar hoe je je tot anderen verhoudt.
Om te beginnen: het geeft veel mensen al meer rust om überhaupt beter te begrijpen wat de dieperliggende oorzaak van hun stress, frustratie, somberheid of schuldgevoel is. Hoe die loops van afwijzingsgevoeligheid werken. Dat je niet raar bent als je dit ervaart.
Dat gezegd hebbende: het is alvast een mooie stap als je de oplossing niet langer (alleen) zoekt in ‘meer takjes leggen’.
Want ga maar eens ‘gewoon’ voor jezelf opkomen als je nog steeds gelooft dat je niet oké bent.
Ga maar eens ‘nee’ zeggen om je agenda schoon te houden als je denkt dat jouw behoeften minder belangrijk zijn dan die van een ander.
Ga maar eens je grenzen bewaken als je amper voelt waar die liggen omdat je je altijd hebt aangepast.
Succes daarmee.
Het minderwaardigheidsgevoel voorbij
Nee, het is de kunst om die diepere kuil aan te pakken.
Daarbij is het cruciaal dat je op de goede plek zoekt: in jezelf. Want wie verstrikt zit in afwijzingsgevoeligheid, denkt vaak dat het gaat om de partner, leidinggevende of maatschappij. ‘Als de ander maar verandert, krijg ik meer rust en zelfwaardering.’
Maar in de kern draait afwijzingsgevoeligheid om zelfafwijzing.
Dáár moet je dus naartoe.
Hoe meer je gaat geloven in je eigen waarde – los van andermans mening, los van jouw prestaties – hoe meer je bevrijd raakt. Niet van het juk dat de ander je oplegt. Maar van de kramp die je zelf onbedoeld en onbewust creëert.
Ben je dan nooit meer onzeker? Tuurlijk wel. Doel is niet dat je een borstkloppende alfa-gorilla wordt die dwars door het sociale oerwoud banjert.
Doel is dat je een diepe basis legt van oké zijn met jezelf. Dat je doet wat je moet doen, zelfs als dat betekent dat een ander daar iets van kan vinden. Dat je dat ongemak dan kunt dragen.
Voor de duidelijkheid: afwijzingsgevoeligheid is niet altijd hét probleem. Begeleiding erop is dus ook geen gouden ei. Maar — en dit is dus wat ik steeds beter begon te zien — het is bizar vaak een cruciale oorzaak van negatieve emotionele loops en niet-helpend gedrag. Kortom: onder dat verlangen naar ‘meer rust’ broeit heel vaak afwijzingsgevoeligheid.
Vragen om jezelf te stellen
Contempleer er eens op: kan jouw angst voor oordelen en afwijzing een grotere rol spelen dan je dacht? In welke situaties? Hoe draagt dit bij aan jouw copinggedrag zoals perfectionisme, altijd sterk of positief moeten zijn, dingen vermijden of pleasen?
In hoeverre doorzie je dat het eigenlijk niet het oordeel van de ander is dat je raakt, maar hoe jij jezelf afwijst?
En hé: misschien is het wel tijd om die modderige kuil onder je voeten te gaan vullen met eigenwaarde, waardering en begrip voor jezelf.
Want op eigen grond sta je zoveel fijner. Zoveel steviger. Zoveel rustiger.
Veel succes!
Ik wilde mijn cliënten nog beter en sneller uit de verkramping van afwijzingsgevoeligheid krijgen. Daarom volgde ik een uitgebreide KTNO-geaccrediteerde nascholing specifiek op dit thema (van Saskia Klaaysen en Hanneke van der Voort). Daardoor ben ik gecertificeerd om te werken met het mooie, effectieve Rejection Sensitivity Release Model.
Nieuwsgierig wat dit voor je kan betekenen? Vraag hier een kennismaking aan!
